Malatya’nın Arguvan yöresinde kuşaktan kuşağa aktarılan halk anlatılarının önemli isimlerinden biri olan Vayloğ Dede, yaşadığı dönemde çevre köylerden ve farklı şehirlerden çok sayıda insanın ziyaret ettiği bir isim olarak biliniyor.

Asıl adı Mustafa olan Vayloğ Dede, 1895 yılında Arguvan’a yaklaşık 15 kilometre uzaklıkta bulunan, eski adı Mezirme olan Ballıkaya köyünde dünyaya geldi. Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde dünyaya gelen Mustafa’nın çocukluğu savaşların, yoksulluğun ve kıtlığın yaşandığı zor şartlar altında geçti.

Babası, Şah Veli Dede’nin torunu Deli Mürtaza Dede, annesi ise aynı soydan gelen İnsaf Ana idi. Dönemin imkânsızlıkları nedeniyle eğitim alamayan Mustafa, küçük yaşlardan itibaren babasına tarla ve bahçe işlerinde yardımcı oldu.

Vayloğ İsmi Nereden Geliyor?

Vayloğ Dede’nin lakabının ortaya çıkışı, yörede anlatılan ilginç bir hikâyeye dayanıyor.

Rivayete göre İğdir köyünden İsmail isimli bir genç, asker kaçağı olduğu gerekçesiyle jandarmalar tarafından yakalanarak Keban’a götürülüyordu. Oğlunun arkasından ağıt yakan annesi Hürü Kadın, Mezirme köyünden geçerken şu sözleri söylüyordu:

“Vay loğ… Vay loğ… İsmail’im yeni ev yaptırdın, kapısı kurulmadı, tarlan sürülmedi… Benim hâlim ne olacak… Vay loğ…”

Bu sözleri duyan küçük Mustafa da Hürü Kadın’ın peşinden giderek aynı ifadeleri tekrarlamaya başladı. Köy halkının dikkatini çeken bu olayın ardından Mustafa, zamanla Vayloğ adıyla anılmaya başladı.

Dedelik Yolculuğu Karadirek Tekkesi’nde Başladı

Mustafa, gençlik yıllarında Karadirek Tekkesi’nde cem ve görgü ayinlerine katıldı. Bu süreçte deyişler ve mersiyeler söylemeyi öğrendi. Zamanla dedelik görevini üstlenen Mustafa, artık çevresinde Vayloğ Dede olarak tanınmaya başladı.

Kendi köyünden Emine Hanım ile evlenen Vayloğ Dede’nin Zeynep, İlyas, Fatma, Zöhre ve İnsaf adlarında beş çocuğu oldu.

Geçim sıkıntısı nedeniyle bir dönem Karagüney köyüne göç eden Vayloğ Dede, burada tarım ve hayvancılıkla yaşamını sürdürdü. Ancak aradığı huzuru bulamayınca 1952 yılında doğduğu Ballıkaya köyüne geri döndü.

Halk Arasında Anlatılan Kerametleriyle Tanındı

Babası Deli Mürtaza Dede’nin vefatından sonra dedelik görevini daha aktif şekilde sürdüren Vayloğ Dede hakkında, yörede çok sayıda keramet hikâyesi anlatılmaya başladı.

Taliplerinden aldığı hakullahın bir bölümünü ihtiyaç sahiplerine dağıttığı anlatılan Vayloğ Dede, özellikle yardımseverliği ve insanlarla kurduğu yakın ilişkiyle tanınıyordu.

Arguvan ve çevre köylerde anlatılan rivayetlere göre Hacılar ve Kızık köylerinde düzenlenen Abdal Musa lokmalarında kaynayan pilav kazanına elini sokarak karıştırdığı, çocuk sahibi olmak isteyen kadınlara dua ettiği ve insanların içinden geçenleri bildiği yönünde pek çok hikâye günümüze kadar ulaştı.

Çocuk sahibi olduklarını Vayloğ Dede’nin dualarına bağlayan bazı ailelerin, dünyaya gelen erkek çocuklarına Mustafa adını verdiği de anlatılan gelenekler arasında yer alıyor.

Bu hikâyeler nedeniyle Vayloğ Dede, yöre halkının inanç dünyasında özel bir yere sahip oldu.

Ünü Malatya Sınırlarını Aştı

Babacan tavırları ve sıkça kullandığı “İçindeki babayı çıkar” sözüyle hatırlanan Vayloğ Dede’nin ünü zamanla Malatya dışına da yayıldı.

Arguvan ve Hekimhan başta olmak üzere Sivas çevresinden, İstanbul’dan, İzmir’den ve Hatay’dan insanların kendisini ziyaret etmek için Ballıkaya köyüne geldiği anlatılıyor.

Felçli hastalar, çeşitli rahatsızlıkları bulunan kişiler ve çocuk sahibi olmak isteyen kadınların da ziyaretçiler arasında bulunduğu ifade ediliyor.

Ziyaretçilerin artması üzerine köy çeşmesinin yakınında yeni bir yapı yaptıran Vayloğ Dede, kendisini görmeye gelenleri burada ağırlamaya başladı.

Vayloğ Dede Ne Zaman Öldü?

Vayloğ Dede, 1971 yılında 76 yaşındayken doğduğu Ballıkaya köyünde hayatını kaybetti. İlk olarak köyün Orta Mezarlığı'na defnedildi.

Sevenleri tarafından daha sonra adına bir türbe yaptırıldı. Ziyaretlerin artması üzerine köyün batı tarafında daha geniş bir ziyaret alanı oluşturuldu. 1998 yılında naaşı buraya nakledildi.

Vayloğ Dede Türbesi Bugün de Ziyaret Ediliyor

Aradan geçen yıllara rağmen Vayloğ Dede’nin adı Malatya’nın Arguvan yöresinde yaşamaya devam ediyor.

Bugün Ballıkaya köyündeki türbesi, kendisini anmak, dua etmek ve yöredeki gelenekleri yaşatmak isteyen ziyaretçileri ağırlıyor.

Halk arasında anlatılan kerametleri, yaşam öyküsü ve ardında bıraktığı hatıralarla Vayloğ Dede, Malatya’nın kültürel ve sözlü tarih mirasında önemli bir yere sahip isimlerden biri olarak anılmayı sürdürüyor.

Vayloğ Dede’nin hayatı ve hakkında anlatılanlar, Arguvan’ın geçmişine ışık tutan, kuşaktan kuşağa aktarılan dikkat çekici halk anlatıları arasında yer alıyor.